Knut Hamsun - Aclıq (Sult) - Video

 

Knut Hamsunun Aclıq romanı haqqında bu fikirləri eşitmək adi haldı: "o, ac qalsa da, qürurundan əsla əl çəkmədi. Ədalət hissi, vicdan və digər keyfiyyətlərə hər zaman sadiq qaldı". Bütün bunlara etiraz etmək mümkün deyil. Amma Hamsunun məhz bu keyfiyyətlərə etdiyi vurğu o qədər güclüdür ki, roman və onun baş qəhrəmanı bir müddət sonra məndə qəribə antipatiya yaratmağa başladı. Sanki, Hamsun israrla oxucuya deməyə çalışır: "bax ha, mənim qəhrəmanım vicdanlıdı, dürüstdü. O, çox yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə sahibdi". Müəllifin öz həyatını romana daşıdığı iddiasını fakt kimi qəbul etsək, bu israr dözülməz ikrah hissi oyadır və kitab boyu insanı tərk etmir. Bəlkə də, məhrumiyyətlərə müti halda dözməyi, ac olanda bəxşişlərdən əsassız imtinanı müsbət məziyyətlər saymadığım üçün bu qəhrəmanla sona qədər bağlantı qura bilmədim, bilmirəm. Məsələn, mağaza satıcısının səhvən ona verdiyi qalığı sonradan qaytarması səhnəsi kifayət qədər emosional yük daşısa da, məndə hansısa təsir yaratmadı. Və ya redaktorun ona yazı yazmaq üçün etdiyi avans təklifindən imtina etməsi səhnəsi.

Kitabı oxuyub, aclıq hiss etdiyini deyənlər də çoxdu. Bu təsirin mümkün olub-olmadığını mübahisələndirmək niyyətində deyiləm, sadəcə deyim ki, aclığın ağırlıq dərəcəsi artdıqca sağqalma instinktinin təsiri daha aydın hiss edilməli, insan beynini məşğul edən digər suallar tamamilə yoxa çıxmalıdır. Aclıq ən böyük sınaqdır və ac insandan filosof olmaz.

Romanın çox səmimi və təsirli olduğu anlar da var. Qəhrəmanın sevdiyi qadından pul qəbul etməsi səhnəsi zamanı hətta Hamsunun üzündəki qırmızı pərtliyi də görmək olur. Amma bu səhnənin sonluğunda da qəhrəman ani dəlilik və dürüstlük üsyanına qaldığı yerdən davam edir. Əsər boyu qəhrəmanla empatiya qurmaq üçün belə insanların var olduğunu düşünməyə çalışdım. Hərçənd buna şübhəm yoxdur, əlbəttə, var. Amma həmin insanların varlığı məndə heç bir ekstra hiss oyatmadı. Belə insanların varlığına sevinmək, buna müsbət, yüksək əxlaqi keyfiyyət kimi baxmaq ac olan milyonlarla insandan da eynisini tələb etmək ehtiyacı oyadır. Halbuki, ac insanların bəlkə də 90%-nin ac olmasında onların öz günahları yoxdu. Və onlar əksər hallarda fürsətcil, zorakı və vəhşi təbiətə sahib olurlar. Ki, normal olan da budu. Bunlar başqa söhbətin mövzusudur, əsərlə davam edək.

Aclıqda qəhrəmanı bütün bu vəziyyətlərdən çıxaracaq, onu sevdirib, anladan bir hissə var: "Bir insan həssasdır deyə illah ki dəli olmaq məcburiyyətində deyil. Önəmsiz şeylərlə yaşayan və sərt bir sözdən ölə biləcək adamlar var". Hamsun öz qəhrəmanını çox qısa amma mükəmməl şəkildə təsvir edib. Və məhz buna görə, romanı bütün bu emosional təcavüzə rəğmən oxumağa dəyər.

Mövzu olduqca sadədi: yarıac-yarıtox dolaşan yazıçı qəzetlər üçün məqalələr yazmağa və onunla dolanmağa çalışır. Ancaq qazandığı məbləğ həddən artıq azdı və buna görə, yazıçı növbəti qazanca qədər ac dolanmalı olur. Bu müddətdə ev sahibi ilə problemlər yaşayır, dəfələrlə öləcəyini düşündüyü anlar olur və s. Bütün bu problemlərin arasında vaxt tapıb eşqə də düşür. Xırdalıqlara girmək ehtiyacı yoxdu, ac insan barədə ağlınıza nə gəlirsə, bizim qəhrəman onların hamısını yaşayır.

Bu arada, mənim əsər haqqımda dediklərim sadəcə onun məndə yaratdığı emosional reaksiyalardı. Bu, əsərin dünya, xüsusilə skandinav ədəbiyyatına yeni bir istiqamət qazandırması fikrini inkar etmir. Əsərin gücü onun aclıq fenomeninə poetik bir atmosfer qazandırmasındadı. Əsərdə olduqca dramatik anları sadə komediya elementləri, yumoristik səhnələr izləyir. Bu da oxucunu əsərdən qopmağa qoymur. Aclığın təsvir dili olduqca güclüdü və onu asanlıqla kinemotoqrafik əsər də adlandırmaq olar. Onun əsasında iki film də çəkilib. 1966-cı ildə lentə alınan eyniadlı filmdə baş rolu Per Oscarsson canlandırır. Məhz onun möhtəşəm performansına görə bu filmi izləməyə dəyər. Əslində, filmdə diqqət çəkən yeganə məqam elə aktyor ifasıdı. Əsərdən birbaşa şəkildə kinoya köçürülən bütün filmlərin taleyini Aclıq də yaşayıb: həmin o şey ola bilməyib…

Knut Hamsun deyəndə, şübhəsiz ki, ədəbiyyat çevrəsi ilk olaraq onun Hitler simpatizanlığını xatırlayır. Bu müəllifə ölkəsində də indiyə qədər davam edən ikili yanaşmanı ortaya çıxarıb. Məhz bu mövzunu işləyən film də var. 1996-cı ildə çəkilən Hamsun filmi yazıçının gündəlik həyatı və Hitlerlə bağlı düşüncələrinə, yaşadıqlarına işıq salır. İkinci dünya müharibəsindən sonra etibarını itirən, onu bərpa etməyə çalışan yaşlı Hamsunun aciz portreti bu filmlə yaradılıb. Filmdə əsas cəhd Hamsunun Hitler simpatiyası, faşizmi dəstəkləməsində əsas səbəbin şəxsi mənafe olmadığını, bunu Norveç xalqının gələcəyi üçün etdiyini göstərməkdi.

Əlbəttə, Hamsunu bağışlayıb-bağışlamamaq, olduğu kimi qəbul edib-etməmək hər kəsin öz məsuliyyətidi. Amma bugünkü vəhşi idarəetmə sistemlərini dəstəkləyən yaltaq sənət adamları sürüsü barədə eyni şeyi demək olmaz. ***