Film Analizi necə edilir? - #1 | Məzmun və qatları

 

Film analizi iki mərhələ üzrə aparılır:

Məzmun
Forma (mizansen - Mise-en-scène)

Məzmun baxımından filmin əsasən 4 qatı olur: açıq anlam, istinad anlam, örtük anlam, ideoloji anlam qatları… Bunların ikisi konkret, ikisi mücərrəd qatlardı. Klassik film rejissorun məzmunu formaya çevirməsidi. Post-modernist filmlərdə məzmun və forma əlaqəsi fərqlidi. 

Eyni zamanda, Tarkovski, Berqman, Kaufman kimi rejissorlar “kino dili” anlayışına fokuslanaraq, məzmundan daha çox təsvir dili yaradırlar. Vizual dil, kino dili o deməkdir ki, film öz kadrları ilə danışır, dialoqa, monoloqa, kadrarxası səsə çox ehtiyac duyulmur.

Açıq anlam qatı

Konkret qatdı. Prinsipcə, şərhə çox açıq deyil. Əsasən, sinopsisdə yazılan, izləyicilərin ilk ağlına gələn, dolayısıyla ilk oxunan qat. Məsələn, X filmində Nigar ailəsinin təzyiqindən bezib qaçır, ailəsini onu izləyir, evə həbs edir, Nigar evdən qaçmaq üçün mübarizə aparır və iş tapa bilməsi ilə bunu bacarır. Filmin açıq anlam qatı budu.

İstinad (referans) anlam qatı

Konkret qatdı. Prinsipcə, şərhə o qədər də açıq deyil. Bu, filmin keçdiyi zamana, perioda, dövrə istinad edir, onu bizə göstərir. Bu, heç də həmişə birbaşa edilmir. Məsələn, X filmində Nigar evdə həbs olunanda TV-dən gələn səsdə prezidentin Füzuli şəhərinin azad edildiyini elan etməsini eşidirik. Bu qədər açıq olmaya da bilər. Yəni, bəzi rejissorlar açıq şəkildə zamana vurğu etməkdən uzaq dururlar. Kimsə zamanı önəmsiz sayır, o düşüncədədir ki, Nigarlar hər dövrdə təzyiqə məruz qalır, bunu dövrə sıxışdırmaq lazım deyil və ya filmi lokallaşdırmaqdan çəkinir və ya ümumiyyətlə buna əhəmiyyət vermir. Bəzən dövrü anladan detallar ayrı-ayrı zamanlarda rastımıza çıxır, onlar kompleks şəkildə zaman-məkan anlayışını yaradır. Deyək ki, Nigar evdən qaçdığı dövrdə gah qarşısına əsgərlərlə dolu, yola salınan avtobuslar çıxır, gah ayaqsız cavanlar, gah bayram coşqusu, narahat simalar və s görürük. Bunlar kompleks şəkildə bizə dövrü izah edir.

Örtük anlam qatı

Bu, artıq mücərrəd qatdı. Şərhə açıqdı, hətta şərhə ehtiyac duyur. Qəhrəmanın probleminə fokuslanaq. Nigarın probleminin nəticəsi onun təzyiqə məruz qalmasıdı, amma problemin özü onun ailəsi ilə eyni düşüncədə olmaması, kollektivin ziddinə getməsidi. Sözsüz ki, filmdə Nigarı daha rəngli, daha coşqulu göstərməklə problemin bədii həllini tapmaq olar. Problem - ziddiyyətdi və bu müxtəlif formalarda kino dilinə çevrilə bilər: valideynlərin Nigardan tələbləri, onun etirazları və s. Problemin qoyuluşu ilə müəllif Nigarın həyat gedişatını göstərir. Yəni, problem qoyuluşundan etibarən biz Nigarın problemlə iç-içə irəliləyişini görəcəyik. Təslim olacaqmı, çevrilməsi necə baş verəcək və s.

İdeoloji anlam qatı

Bu da mücərrəd qatdı, birmənalı şəkildə şərhə ehtiyac duyur. Film feminist ideoloji əsaslarda çəkilib, fərz edək. Belədə biz bu filmdəki mesajı həmin ideologiya kontekstində oxuyacağıq. Bütün filmləri “qazıb” bu qata gəlib çıxmalıyıq. Bu film nə demək istəyir? Klassik filmdə əsas budu. Bizim filmdə Nigar, fərz edək ki, iqtisadi müstəqillik əldə edib, ev - həbsxanasından canını qurtardı. Deməli, rejissor demək istəyir ki, iqtisadi müstəqillik ən vacib olanıdı. Əlbəttə, film bu qədər banal olmağa məcbur deyil. Sadəcə, daha aydın olsun deyə, ən sıradan bir nümunə şəklində izah etməyə çalışıram. Yaxşı film o halda deyirik ki, film mesajını orijinal bir bədii, məzmun həlli ilə ortaya qoyur. Əlbəttə, mən dərhal öz hələ ki dəyişməz fikrimi təkrar edim: film mesaj verməyə məcbur deyil. Bu gün isə biz klassik kinodan danışırıq və bu strukturu yıxmaq üçün mütləq şəkildə onu bilməliyik, analiz etməliyik. Film nə qədər banaldırsa, mesaj o qədər çılpaqdı: məsələn, Ngarın filmdə daima təkrarladığı bir cümlə ola bilər: bircə işə qəbul etsəydilər, hamınızdan canım qurtarardı. Bu ideoloji qatda rejissor sistem tənqidi də edəcək, böyük ehtimalla. Marksistdirsə, işverənlərin, dövlətin əlbir olub, insanları necə istismar etdiyini, insanların işə möhtac olmaları və s.

Müəllif kinosu, sənət kinosu bu tip klassifikasiyaya uymaya bilər. Yəni, rejissor bu struktur içində olmayan filmlər yaradır. Amma onlar bunu həmin struktura çox yaxşı bələd olaraq edirlər. Elə hər dağıdıcı davranış şablonu yarmaq demək deyil. Nəyi dağıtdığını yaxşı, hətta çox yaxşı bilməlisən.