Dini bilgi ilə elmi və ya fəlsəfi bilgi qaynaqları, strukturları, məqsədləri baxımından fərqlənir. Hətta demək olar ki, dində elm və fəlsəfədə anlaşıldığı mə’nada bir bilgidən söhbət gedə bilməz. Din - insan həyatını onun yaşadığı kainatla müəyyən qədər qaneedici və mə’nalı bir əlaqəyə daxil etmə cəhdi və insan fəaliyyətlərinin idarəsində müdriklik təmin etmə təşəbbüsüdü. Amma din bunu intellektual plandan çox praktiki və emosional fazada reallaşdırmağa çalışır. Din insanın dünyanı bilmək ehtiyacından çox dünyaya və onu idarə edən prinsipə, Tanrıya, insan həyatının bir mə’nasının olmasına inanmaq ehtiyacına cavab verir.
İnanmaq və bilmək arasında isə açıq fərq var. Bilinən şeyə inanılmır, o şey sadəcə bilinir. Deyək ki, cihazdan hazırda olduğum otağın temperaturunun 28°C olduğunu öyrəndim. Bu bilgiylə bağlı ona həm də inandığımı deməyimin məntiqli anlamı yoxdu. İnanılan bir şey isə bilinmir, daha doğrusu, dində söhbəti gedən iman (faith, foi) mə’nasında - yə’ni gerçək, saf anlamda inanmaqda inanılan şeyin bilinməyə ehtiyacı yoxdu; o, hər hansı bir bilgi ilə təsdiqlənməyə ehtiyac duymadığı kimi, hər hansı bir qarşı-bilgi ilə təkzib oluna biləcək bir quruluşa və xüsusiyyətə də malik deyil.
İman mə’nasındakı inancın mövzusu olan şey struktural olaraq bir bilgi ilə dağıdılacaq şey deyil, elə olmamalıdı da.
Əgər mən Tanrı varlığına inanıramsa, hansı bilgi bunu aradan qaldıra bilər? Aparılan elmi araşdırmalarda bir yaradıcı izinə rastlanmaması, Yuri Qaqarinin kosmosa çıxanda Tanrını orada görməməsi? Buna cavabım belə olacaq: kim dedi ki, Tanrı göydədi və ya ümumiyyətlə cismani bir varlıqdı? Bu dünyada əzab çəkən insanları mənə göstərib, Tanrı varsa, bunlar nədir - desən, sənə o biri dünyada ədalətin bərqərar olacağı ilə bağlı moizə oxuya bilərəm.
Dinlər onlara inanan insanlardan bilgi də istəmirlər, çünki bilgini özlərinin verdiyini iddia edirlər. Dinin istədiyi verdiyi bilgiyə inanmağın, ona iman etməyindi. Əgər bilmək iman etməyin və ya inanmağın yerini tuta bilsə və ya iman edilən şey, eyni zamanda bilinməsi struktural olaraq mümkün bir şey olsaydı, onda dinə ehtiyac qalmaz, bir müddət sonra inancın yerini bilgi alardı.
İman insanın bir şey, bir varlıq, bir dəyər barədəki bilgi əskikliyindən ötrü keçici bir müddət üçün mənimsənən və bu mövzuda dəqiq, güvənilən bilgilərə çatandan sonra yerini bu bilgiyə verməli olan zehni fəaliyyət və ya bir ruhi təsdiq deyil. İman bir varlıq və ya bir dəyərlə bağlı bilgidən asılı olmayaraq mənimsənən və hər hansı bir qarşı-bilgi ilə aradan qaldırılması mümkün olmayan, çünki insan ruhunun ayrı bir səviyyəsinə aid olan orijinal bir zehni fəaliyyət və ya ruhani-iradi bir təsdiqdi. Qısası, bir şeyə inanmaq, ona iman etmək və onu bilmək arasında heç vaxt doldurula bilməyəcək bir aralıq, məsafə olacaq.
Deməli, insanların ancaq hər hansı bir bilgiylə aradan qaldırılmayacaq varlıqlara, dəyərlərə inanmaqları ağlabatan və qəbulediləbilən ola bilər. İmanın həqiqi bir dəyər ifadə edəcəyi, insan həyatı üçün həqiqətən anlamlı ola biləcəyi yer ancaq budu. Bunun xaricindəki şeylərə inanc (o halda, doğru anlamda inanc deyil) - batil inanc - yə’ni, səhv olduğu çox açıq bilinən və bilinəbilən olan cəfəng inancdı. Məsələn, kimsə məntiqli və mə’nalı bir tərzdə qadınların kişilərdən daha az ağıllı olduğuna, buna görə də kişilərə daha çox haqq verilməli olduğuna inana bilməz. Çünki bu, hamının praktiki-empirik təcrübəsi içində səhv olduğunu gördüyü bir şey olmaqla bərabər, elmi-psixoloji araşdırmalar, testlər tərəfindən də doğrulanmayan bir tezdi. Ona görə də, insana uyğun, insani varlıq üçün qəbul ediləbilən, dəyərli inanc ancaq həqiqətən hər hansı bir növ bilgiylə aradan qaldırılması mümkün olmayan varlıqlara, şeylərə və dəyərlərə inanc ola bilər.
İddia budu ki, inanc - əsaslandırma tələb etmir, mənim inancıma görə, dünyanı Tanrı yaradıb - deyə bilirəmsə, qadınların kişilərdən daha az ağıllı olduğuna, buna görə də kişilərə daha çox haqq verilməli olduğuna inanıram da deyə bilməliyəm.
Belə müzakirədə ilk istinad nöqtəmiz bu olacaq: Tanrı inancı metafizikdi - yə’ni, yoxlana bilməyən sahədə mövcuddu: o, nə təsdiqlənə bilər, nə də təkzib edilə bilər. İman anlayışını bu sərhəd daxilində dəyərləndiririk. Allah var - deyib, bunu təcrübə ilə sübut etməyə çalışsan, elmi sahəyə girərsən, Tanrıya inanıram - bəyanı isə iman sahəsində qalır.
Qadınların daha az zəkaya sahib olması barədə iddia isə həm də empirik iddiadı, yə’ni yoxlana bilər, təsdiqlənə və ya təkzib edilə bilər. Psixologiya, neyrologiyanın mövzusu olan empirik bir iddiadan danışırıq, metafizik inancdan yox. Test oluna bildiyi və əleyhinə sübutlar olduğu üçün, bu, inanc deyil, hətta diskriminasiyadı.
İnanc - normativdi: sənə necə yaşamalı olduğunu deyir.
Bu iddia isə deskriptivdi: dünyəvi faktdan danışır, sosial nəticələri ola bilər. Əgər bir deskriptiv iddia sistematik ayrı-seçkiliyə, hüquq bərabərsizliyinə səbəb olursa, onu sadəcə inanc kimi qorumaq olmaz. Bu fikir ona görə iman fazasında müzakirə edilə bilməz..
Bu material tamamilə Ahmet Arslanın - Fəlsəfəyə Giriş kitabı əsasında hazırlanıb. Belə materialların davamı üçün mənə KofeAl platformasından ianə edərək dəstək ola bilərsiz.
Comments
Post a Comment